Pakistan qua dự báo ADB: 3,7% tăng trưởng, 8,3% lạm phát và hoá đơn thật của một nền thể thao

Trong cuốn sổ nhỏ tôi vẫn dùng để ghi số liệu mỗi tuần, trang của tháng 9 có một dòng được khoanh đỏ: 8,3%. Đó là mức lạm phát mà Ngân hàng Phát triển châu Á dự báo cho Pakistan trong bản Asian Development Outlook mới nhất. Ngay dưới đó, tôi ghi thêm 3,7% — mức tăng trưởng GDP mà ADB kỳ vọng cho năm tài khoá 2027 của cùng quốc gia này.

Một người làm nghề bình luận quần vợt như tôi lẽ ra không nên dừng lâu ở trang ấy. Nhưng hơn mười bảy năm ngồi trong phòng thu, theo dõi các giải từ Melbourne tới Cincinnati rồi nghe lại băng ghi âm sau mỗi đêm, dạy cho tôi một điều giản dị: mọi bản quyền truyền thông, mọi hợp đồng tài trợ, mọi tấm vé bán ra đều đứng trên một nền móng kinh tế cụ thể. Khi nền móng ấy rung, khán đài cũng rung theo, chỉ chậm hơn vài nhịp.

Với giới vận hành thể thao ở châu Á, Pakistan từ lâu là thị trường được nhắc tới cùng hai chữ “tiềm năng”. Bản dự báo tháng 9 này là dịp để tôi kiểm tra lại hai chữ ấy bằng số liệu, thay vì bằng cảm giác.

Bản báo cáo nói gì

Bản Asian Development Outlook mới nhất của ADB ra đời trong lúc Pakistan đang chạy đua với các mục tiêu của Chương trình Tài trợ Mở rộng (Extended Fund Facility) đã ký với Quỹ Tiền tệ Quốc tế. Đây là chi tiết neo quan trọng nhất, bởi mọi khoản chi công, kể cả chi cho thể thao, đều phải đi qua khuôn khổ tài khoá ấy trước khi tới được sân vận động.

Về tăng trưởng, ADB dự báo GDP Pakistan đạt 3,7% trong năm tài khoá 2027. Đây là mức dương, nhưng đặt cạnh mức lạm phát dự báo 8,3% thì bức tranh rõ hơn nhiều. Lạm phát cao hơn tăng trưởng danh nghĩa đồng nghĩa thu nhập thực của phần lớn hộ gia đình vẫn bị bào mòn, dù nền kinh tế có lớn lên.

Về dự trữ ngoại hối, ADB ghi nhận mức trên 21 tỷ USD, một vùng đệm đã được cải thiện so với giai đoạn căng thẳng nhất nhưng vẫn mỏng so với nhu cầu nhập khẩu năng lượng của một quốc gia hơn 240 triệu dân. Về cán cân vãng lai, kỳ vọng của ADB nghiêng về trạng thái kiểm soát được, miễn là dòng kiều hối từ các nền kinh tế vùng Vịnh không đứt.

Phía thu ngân sách, Cục Thuế Liên bang vẫn là mắt xích dễ tổn thương nhất, và rủi ro thiếu hụt nguồn thu được ADB nêu thẳng. Để bù đắp, chính phủ đã thực hiện một loạt bước: cắt giảm thuế suất bổ sung, giảm thuế quan, hạ thuế thu nhập doanh nghiệp và đẩy mạnh cải cách môi trường đầu tư tư nhân. Song song đó là những chương trình chi tiêu công quy mô lớn, trong đó có chương trình nhà ở do Thủ tướng công bố.

Ở phía Ngân hàng Trung ương Pakistan, áp lực tỷ giá vẫn hiện diện. Và ở tầng rủi ro vĩ mô, ADB dành hẳn một phần cho kịch bản xấu: xung đột ở Trung Đông leo thang, giá năng lượng tăng vọt, dòng kiều hối suy giảm, cùng các cú sốc từ khu vực nông nghiệp.

Đó là toàn bộ nguyên liệu. Phần còn lại là việc của người làm thể thao.

Năm đường truyền dẫn từ bảng cân đối tới khán đài

Tôi luôn chia việc phân tích tác động kinh tế lên thể thao thành những đường truyền dẫn cụ thể, thay vì nói chung chung rằng kinh tế khó thì thể thao khó. Với dữ liệu của ADB, tôi đếm được năm đường.

Chi tiêu cho thể thao co giãn mạnh theo thu nhập. Vé mùa, gói thuê bao trực tuyến, áo đấu, tiền đi lại tới sân — tất cả nằm ở cuối thứ tự ưu tiên của một hộ gia đình. Với lạm phát 8,3% trong khi GDP tăng 3,7%, phần lớn khán giả trung lưu thấp sẽ cắt thể thao trước khi cắt học phí. Với một thị trường buộc phải neo giá vé ở mức thấp để khán đài còn người, đây là gọng kìm trực tiếp lên doanh thu bán vé.

Khó thấy hơn là hoá đơn điện. Chiếu sáng sân, làm mát khán đài, vận hành phòng truyền hình, phát sóng vệ tinh — tất cả đều là chi phí năng lượng. Giá năng lượng tăng ăn vào lợi nhuận ban tổ chức, nhưng trước hết ăn vào chi phí sản xuất của đài truyền hình. Khi đài trả nhiều hơn cho mỗi giờ phát sóng, số tiền còn lại để trả cho bản quyền ít đi. Đây là mắt xích mà người làm nghề thường bỏ qua khi đọc một bản dự báo vĩ mô.

Một đường khác chạy qua tỷ giá. Vợt, bóng, lưới, giày, thiết bị đo tốc độ giao bóng, phần mềm phân tích — gần như toàn bộ đều nhập khẩu và định giá bằng USD. Một đồng rupee yếu đi khiến chi phí huấn luyện một tay vợt trẻ ở Pakistan tăng lên gần như tức thì, trong khi giải thưởng nội địa vẫn tính bằng nội tệ. Khoảng chênh đó là lý do các tài năng trẻ thường rời đi sớm.

Kiều hối từ vùng Vịnh có vai trò vượt ra ngoài cán cân thanh toán. Ở nhiều gia đình, đó chính là nguồn tiền trả cho buổi tập, cho chuyến đi thi đấu, cho học phí của một đứa trẻ theo đuổi thể thao. Khi ADB xếp kịch bản xung đột Trung Đông leo thang vào phần rủi ro, đó đồng thời là rủi ro cho đường ống đào tạo vận động viên, thứ không thể sửa bằng một quyết định hành chính.

Đường cuối cùng chạy qua ngân sách công. Pakistan đang trong chương trình với IMF, với mục tiêu thâm hụt ngân sách và rủi ro thiếu hụt nguồn thu. Trong khuôn khổ như vậy, thể thao gần như chắc chắn nằm ở nhóm cuối bảng ưu tiên. Chương trình nhà ở của Thủ tướng là tín hiệu dễ đọc: khi vốn công khan hiếm, nó chảy về nơi có trọng số chính trị và nhu cầu xã hội lớn nhất. Các liên đoàn của những môn ít phổ biến hơn sẽ phải chờ.

Còn một chi tiết nhỏ nhưng đáng để ý. ADB nhắc tới các cú sốc nông nghiệp trong phần rủi ro. Với một quốc gia mà một phần lớn dân số vẫn gắn với ruộng đồng, một vụ mùa thất bát không chỉ là chuyện giá lương thực. Nó là chuyện cả một xã hội nông thôn rút khỏi các hoạt động thể thao có tổ chức trong vài mùa liền, và những đứa trẻ ở đó không quay lại nữa.

Việc cắt giảm thuế quan và hạ thuế thu nhập doanh nghiệp là điểm sáng có thật. Khi chi phí vốn hạ và gánh nặng thuế nhẹ đi, doanh nghiệp có thêm dư địa cho tài trợ và quyền đặt tên. Nhưng độ trễ ở đây thường từ mười tám tháng tới ba năm. Tiền tài trợ không xuất hiện cùng lúc với văn bản giảm thuế.

Tôi ghi chú thêm một điều cho chính mình: bản dự báo này là tài liệu của một định chế đa phương, không kèm tên cơ quan báo chí công bố lại, nên mọi suy luận về thể thao ở trên đều là phần diễn giải của tôi, tách khỏi phần số liệu gốc. Người đọc nên tách hai phần ấy ra khi trích dẫn.

Điểm phản trực giác: hào quang ngắn hạn và giá trị dài hạn

Phần lớn thị trường thể thao mới nổi đều mắc cùng một lỗi: dồn nguồn lực cho một sự kiện hào nhoáng để chứng minh năng lực quốc gia, trong khi đường ống đào tạo bên dưới đã khô từ lâu. Với Pakistan, tôi cho rằng cám dỗ ấy sẽ mạnh hơn bình thường, vì lạm phát 8,3% tạo ra áp lực chính trị đòi bằng chứng nhanh rằng đất nước đang tiến lên.

Cái bẫy nằm ở chỗ: một giải đấu quốc tế tổ chức thành công có thể tạo hình ảnh trong ba tuần, nhưng một thế hệ vận động viên cần mười năm sân tập cộng lại. Trong một năm mà các mục tiêu tài khoá của chương trình IMF bị soi từng quý, chi tiêu cho cơ sở hạ tầng thể thao, vốn chỉ sinh lời sau một thập kỷ, gần như luôn là khoản bị cắt trước tiên. Nghịch lý nằm ở đó: thứ mang lại giá trị dài hạn lại là thứ dễ bị bỏ nhất.

Còn một hệ quả ít được nói tới. Khi tỷ giá gây áp lực và chi phí huấn luyện theo USD leo thang, quốc gia bắt đầu xuất khẩu tài năng ở tuổi mười bảy thay vì giữ họ tới tuổi hai mươi bốn. Một vận động viên đỉnh cao rời đi là một tài sản ngừng sinh lời ở lại: khán giả trong nước vẫn theo dõi, nhưng tiếng vỗ tay lại được dành ở nơi khác. Đây là dạng thất thoát âm thầm nhất, vì nó không xuất hiện trong bất kỳ dòng ngân sách nào.

Tôi già rồi, nên chỉ tin những gì mình đã chứng kiến, không tin những gì người ta kể lại. Và tôi đã chứng kiến đủ nhiều trường hợp để biết nó thường bắt đầu lặng lẽ: phụ huynh xin lỗi thầy vì không đóng được tiền học, rồi vài tháng sau đứa trẻ biến mất khỏi danh sách tập.

Trong chuyên môn của tôi, giai đoạn khó nhất của một vận động viên sau chấn thương dây chằng không phải là lúc tập lại cơ đùi. Đó là tháng đầu tiên thi đấu trở lại, khi đầu gối đã lành nhưng đầu vẫn còn sợ. Nỗi sợ ấy không hiện trên máy chụp cộng hưởng từ.

Một nền kinh tế hồi phục sau giai đoạn ổn định hoá cũng đi qua cung bậc tương tự. Con số 3,7% trên giấy là đầu gối đã liền. Nhưng việc doanh nghiệp có dám chi cho một khoản tài trợ kéo dài ba năm, hay phụ huynh có dám cho con theo thể thao tiếp, là phần tâm lý. ADB có thể dự báo tăng trưởng. Không ai dự báo được lúc nào nỗi sợ ngừng lại.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu và các chu kỳ tài chính của ngành trong nhiều năm, tôi nhận ra một quy luật: hợp đồng tài trợ thể thao thường được ký chậm hơn tăng trưởng kinh tế khoảng hai tới bốn quý, còn bị cắt thì nhanh hơn nhiều, thường chỉ trong một quý. Nghĩa là nếu Pakistan hoàn thành các mục tiêu tài khoá, thị trường thể thao nước này vẫn phải chờ. Còn nếu chỉ một mục tiêu trượt, hậu quả sẽ tới ngay.

Người ta nhớ giá chuyển nhượng, còn tôi nhớ ánh mắt người đội trưởng khi ký bản hợp đồng cuối. Với các nền thể thao mới nổi, bản hợp đồng cuối ấy thường được ký trong một văn phòng không có ống kính nào hướng tới.

Điều còn lại

Thế hệ mới xem highlight, còn tôi xem cả những phút bù giờ của một đời người. Bản dự báo tháng 9 của ADB cho Pakistan ba mốc để theo dõi: GDP 3,7% trong năm tài khoá 2027, lạm phát 8,3%, dự trữ ngoại hối trên 21 tỷ USD. Ba mốc ấy sẽ định hình ngân sách, tỷ giá và tiền lương trong vài năm tới, và qua đó định hình cả kích thước của khán đài.

Sân cỏ có thể đổi chủ, nhưng những đêm mất giọng vì tiếng gọi tên thì không bao giờ bán. Việc của người ngồi ngoài cuộc như tôi, khi đọc một bản dự báo kinh tế, là nhắc những người làm thể thao nhớ rằng các chỉ số vĩ mô, sớm hay muộn, đều trở thành tiếng vỗ tay — hoặc thành khoảng trống trên khán đài.