Hồ sơ trống của võ thuật Việt Nam

Buổi cân ký ở một phòng tập nằm sâu trong hẻm đường Nguyễn Văn Tiết, Thuận An, Bình Dương, bắt đầu lúc sáu giờ sáng. Một võ sĩ hai mươi hai tuổi bước lên chiếc cân điện tử mượn từ phòng y tế của trung tâm thể thao gần đó. Kim dừng ở 61,2 kg. Người huấn luyện viên mở cuốn sổ tay bìa nhựa đã ố vàng, ghi lại kết quả ấy bằng cây bút bi sắp hết mực, rồi cất sổ vào túi sau quần. Tôi hỏi xin một bản sao để đối chiếu. Ông cười, nói gọn: “Để tôi giữ.”

Chiều hôm đó cậu ấy đánh ba hiệp. Sáng hôm sau, không một ai, kể cả chính cậu ấy, nhớ nổi mình đã xuống từ bao nhiêu cân, mất bao nhiêu ngày, uống bao nhiêu lít nước, ngủ được mấy tiếng. Không có tập tin nào lưu lại. Cuốn sổ vẫn nằm trong túi sau quần của người huấn luyện viên kia, và nếu ngày mai ông nghỉ dạy, nó sẽ nằm trong một ngăn kéo nào đó, hoặc trong thùng rác.

Có những tiếng vỗ tay không ai nghe, nhưng trận đấu vẫn cần được kể. Ở Việt Nam, chúng ta đang kể trận đấu bằng ký ức. Ký ức thì không kiểm chứng được, không so sánh được, và không truyền lại được cho người đến sau. Tôi ngồi lại sau buổi cân ký ấy không phải để viết về một võ sĩ cụ thể, mà để viết về thứ đang biến mất sau lưng cậu ấy.

Nền võ thuật Việt Nam không phải một khối. Nó là vài hệ thống chạy song song, mỗi hệ thống có cách định nghĩa thành tích khác nhau. Quyền anh chuyên nghiệp và quyền anh theo luật Olympic có hồ sơ thắng thua, hạng cân, số hiệp. Vovinam có hệ thống đai, bài quyền và các nội dung đối kháng; một tấm huy chương vovinam có thể đến từ nội dung biểu diễn hoặc từ đối kháng, và hai thứ đó không thể đặt lên cùng một bàn cân chuyên môn. Sanda, Muay, kickboxing có luật riêng. MMA ở Việt Nam phần lớn do các giải tư nhân tổ chức, với hợp đồng và bảng xếp hạng riêng, gần như không kết nối dữ liệu với hệ thống thể thao nhà nước.

Khi một hồ sơ võ thuật được đưa sang cho người phân tích mà chỉ có một nhãn chung là “võ thuật”, việc đầu tiên phải làm không phải là đánh giá hay dở, mà là xác định đây thuộc nhánh nào: đối kháng chuyên nghiệp, quyền thuật biểu diễn, hay sanda. Ba nhánh này cần ba bộ tiêu chí khác nhau, và một kết luận đúng ở nhánh này có thể sai hoàn toàn ở nhánh kia.

Sự mơ hồ đó không nằm trên giấy. Nó nằm ngoài đời. Băng rôn quảng cáo ở nhà thi đấu thường ghi “bất bại 8 trận” mà không ghi tám đối thủ ấy là ai. Một vận động viên được giới thiệu là “vô địch quốc gia” mà không rõ vô địch giải nào, do liên đoàn nào tổ chức, năm nào, hạng cân bao nhiêu. Một huấn luyện viên nói học trò mình “ăn ba trận gần nhất ở Thái Lan” mà không có video, không có tên giải, không có ngày.

Tôi không viết những dòng này để hạ thấp ai. Tôi viết vì mười năm đứng bên sàn đài dạy tôi một điều: thứ không được ghi lại thì không tồn tại trong cuộc tranh luận. Và phần lớn thứ đáng lẽ phải tồn tại đang không được ghi lại.

Điều đáng lo nhất không phải là thiếu huy chương. Điều đáng lo là mỗi trận đấu ở Việt Nam đang kết thúc mà không để lại một lớp dữ liệu nào có thể dùng lại cho trận sau.

Trong quyền anh chuyên nghiệp, một hồ sơ tám thắng hai thua chỉ có nghĩa khi biết tám người kia là ai, họ đánh ở đâu, năm nào, và lúc đó họ đang ở giai đoạn nào của sự nghiệp. Một tay đấm ăn tám trận với tám người mới ra nghề không cùng giá trị với một tay đấm ăn tám trận với hai cựu vô địch. Nhưng nếu bảng thành tích chỉ có hai con số 8 và 2, hai trường hợp đó trông giống hệt nhau trên giấy.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, ngay cả lớp dữ liệu cơ bản nhất đó cũng thường xuyên không tồn tại. Có lần tôi mất gần một buổi tối chỉ để xác nhận một võ sĩ thực sự đã thi đấu ba trận trong năm đó hay không, bằng cách ghép lại video do khán giả quay bằng điện thoại với vài dòng đăng tải của ban tổ chức. Có lần khác, hai nguồn khác nhau ghi hai kết quả trái ngược cho cùng một trận, và cả hai đều không có biên bản chấm điểm.

Hệ quả không dừng ở báo chí. Không có hồ sơ đối thủ thì không xếp được thứ hạng. Không xếp được thứ hạng thì không dựng được trận đấu có ý nghĩa, và mọi cặp đấu trở thành những cuộc ghép ngẫu nhiên theo danh tiếng trên mạng xã hội. Một võ sĩ muốn tiến lên phải chờ cơ hội, thay vì chinh phục một bậc thang được vẽ rõ.

Trong số các loại dữ liệu bị bỏ rơi, dữ liệu cân ký là loại nguy hiểm nhất. Một võ sĩ giảm từ năm đến tám ký trong tuần cuối cùng trước trận là chuyện bình thường ở nhiều phòng tập. Cậu bé ở Thuận An trong buổi sáng tôi chứng kiến đã xuống gần năm ký trong năm ngày, phần lớn bằng cách cắt nước. Không có bác sĩ nào theo dõi điện giải. Không có xét nghiệm máu nào được lưu lại.

Kỹ thuật cân ký cũng khác nhau tùy luật. Quyền anh theo luật Olympic thường cân vào buổi sáng ngày thi đấu, buộc võ sĩ phải vào trận trong trạng thái gần với trọng lượng thật. Nhiều giải chuyên nghiệp cho cân trước một ngày, mở ra cửa sổ hai mươi bốn giờ để bù nước. Hai cách này tạo ra hai mức rủi ro khác nhau, và cùng một võ sĩ có thể trải qua cả hai cách trong cùng một năm, ở hai giải khác nhau. Nếu không ai ghi lại ai đã cắt bao nhiêu, theo luật nào, thì không ai chứng minh được một xu hướng. Không có xu hướng thì không có quy định.

Chấn thương não là loại dữ liệu bị bỏ rơi thứ hai. Ở nhiều nơi, một võ sĩ bị đo ván phải nghỉ thi đấu ba mươi ngày; nếu bị đo ván lần nữa trong khoảng thời gian đó, mức treo tăng lên sáu mươi hoặc chín mươi ngày. Đó là một quy tắc rẻ tiền, dễ áp dụng, lưu được trong một bảng tính đơn giản. Trong các giải đối kháng tôi theo dõi ở Việt Nam, danh sách treo thi đấu vì lý do y tế chưa từng được công bố. Quy tắc ấy có thể vẫn tồn tại trong phòng họp, nhưng không ai, kể cả người viết, có thể kiểm chứng. Một quy tắc không được công bố thì với công chúng, nó tương đương với việc không có quy tắc.

Tổn thương não không biểu hiện ngay. Nó biểu hiện ở hiệp thứ mười hai của một trận nào đó, mười năm sau, khi phản xạ chậm đi một phần giây và người ta đổ lỗi cho tuổi tác. Muốn nhìn thấy xu hướng đó, cần dữ liệu tích lũy nhiều năm liền. Chúng ta không có.

Cấu trúc tổ chức của võ thuật Việt Nam chia thành bốn tầng rời rạc: hệ thống giải quốc gia của các liên đoàn, hệ thống giải tư nhân có hợp đồng riêng, các câu lạc bộ phong trào cấp tỉnh, và những sự kiện nhỏ do phòng tập tự tổ chức. Bốn tầng này gần như không trao đổi dữ liệu với nhau. Một võ sĩ vô địch giải tư nhân không có kết quả nào được ghi vào hệ thống quốc gia, và ngược lại. Sự chia cắt đó tạo ra một dạng nhiễu rất đặc biệt: số nhà vô địch nhiều hơn số giải đấu, và không ai chịu trách nhiệm đối chiếu chúng.

Tiền cũng là một dạng dữ liệu bị thiếu. Doanh thu của các sự kiện đối kháng trong nước chủ yếu đến từ vé và tài trợ địa phương. Nền tảng trả tiền theo lượt xem chưa đủ lớn để tạo ra dòng số liệu đáng tin, và thị trường dữ liệu gắn với cá cược không tồn tại hợp pháp ở Việt Nam. Điều này có một hệ quả kỹ thuật ít ai để ý: chúng ta mất đi một dòng tín hiệu đánh giá độc lập. Ở những nơi có thị trường cược, biến động tỷ lệ là chỉ báo cho thấy giới chuyên môn đánh giá một trận đấu lệch đến đâu. Không có nó, người viết chỉ còn ban tổ chức và mạng xã hội làm điểm tham chiếu.

Cơ cấu chi tiền cũng kể một câu chuyện. Nhìn vào dòng tiền, có thể đoán một giải đang xây võ sĩ hay đang bán vé. Ở Việt Nam, cơ cấu đó không được công bố, nên mọi phán đoán về sức khỏe của hệ thống đều phải dựa vào quan sát gián tiếp: sự kiện có đổi địa điểm hay không, có thêm hạng cân mới hay không, đêm thi đấu có trả tiền cho võ sĩ đúng hạn hay không.

Ở tầng luật và trọng tài, vấn đề cũng nằm ở giấy tờ. Các quyết định gây tranh cãi ở những sự kiện nhỏ thường không có phương tiện xem lại. Không video đa góc, không biên bản chấm điểm được công bố. Khi kết quả đã tuyên bố mà biên bản vẫn nằm trong ngăn kéo, tranh cãi không giảm đi. Nó chỉ chuyển từ sàn đấu sang phần bình luận dưới bài đăng của ban tổ chức, nơi không có luật nào được viện dẫn, chỉ có cảm xúc.

Có một phần trách nhiệm thuộc về những người viết. Chúng tôi thích chữ “bất bại”. “Bất bại” bán được vé, bán được lượt xem, tạo ra một nhân vật để khán giả theo dõi. Nhưng “bất bại” không kèm chất lượng đối thủ chỉ là một lời tuyên bố, không phải một dữ kiện. Mỗi lần tôi đặt hai chữ đó lên tiêu đề mà không liệt kê đối thủ, tôi đang góp phần làm mờ đúng cái thứ mà nghề của tôi cần.

Chuỗi lan tỏa của ngành này có ba khúc: phòng tập ở thượng nguồn, sự kiện ở giữa, và thị trường người hâm mộ ở hạ nguồn. Khúc giữa của Việt Nam đang lớn dần, nhưng khúc cuối vẫn mỏng. Ở hạ nguồn mỏng, một huấn luyện viên có thể đào tạo ra một võ sĩ tốt mà không có gì để trình bày ngoài lời kể, và một võ sĩ có thể giải nghệ ở tuổi ba mươi với một túi ni lông đựng huy chương cùng một hồ sơ không ai đọc.

Chẩn đoán phổ biến là võ thuật Việt Nam thiếu tài năng, hoặc thiếu tiền. Hai chẩn đoán đó đều dễ nói và đều dẫn tới bế tắc, vì tài năng không thể mua và tiền không tự đến. Điểm mù nằm ở chỗ khác: chúng ta thiếu một cuốn sổ chung, và đó là thứ rẻ nhất trong mọi thứ đang thiếu.

Chấn thương lấy đi đôi chân, nhưng không thể lấy đi nhịp tim của trận đấu. Thứ lấy đi nhịp tim của cả một nền võ thuật là việc quên ghi lại. Khi một hồ sơ võ thuật đến tay tôi mà không có một điểm thông tin nào, không tên, không giải, không ngày, không đối thủ, thì đó không phải lỗi của hồ sơ. Đó là tấm gương của cả một hệ thống.

Có những trận đấu không nằm trong bảng tỉ số, mà nằm trong cách ta chờ đợi. Tôi sẽ có mặt ở vòng cân ký tiếp theo, ở cái hẻm đường Nguyễn Văn Tiết ấy, không phải để xem ai thắng. Để xem ai chịu mở cuốn sổ ra.