Asiad 20 ngày 20/9: Tấm HCĐ kata của Bùi Ngọc Nhi và điều bảng huy chương không kể

Trong cuốn sổ kẻ ô li lúc nào cũng nằm trong túi áo khoác, trang ngày 20 tháng 9 của tôi chỉ có một dòng gạch đầu dòng ngắn ngủn: "Nhi — kata — thua Nhật — repechage — thắng Hàn — thắng Singapore — HCĐ". Tôi viết dòng ấy vào lúc gần nửa đêm, sau khi xem lại đoạn ghi hình lần thứ tư. Không có tiếng reo, không có cú đánh hạ gục, không có khoảnh khắc vỡ òa nào đủ để cắt thành clip ngắn. Chỉ có một cô gái trẻ đứng nghiêm, hít vào, rồi bắt đầu bài quyền của mình trên sàn đấu lặng tiếng hét. Mùa giải nào cũng có nhịp đập riêng, chỉ cần chịu khó lắng nghe. Nhịp đập ngày ra quân Đại hội Thể thao châu Á lần thứ 20, theo tôi, không nằm ở con số hai tấm huy chương đồng trên bảng tổng sắp, mà nằm ở cách một võ sĩ kata đi qua thất bại của chính mình để trở lại.

Ngày thi đấu đầu tiên ở Aichi-Nagoya, Nhật Bản khép lại với 31 bộ huy chương được trao. Đoàn Việt Nam có hai tấm HCĐ, đoàn Thái Lan dẫn đầu ở một số nội dung với ba HCV. Đây là kiểu bản tin tôi vẫn đọc mỗi sáng, và luôn đọc chậm hơn người khác một nhịp. Phía sau bảng tổng sắp là những câu chuyện bị nén lại thành một dòng chữ.

Trong danh sách các môn thi đấu, đoàn Việt Nam góp mặt ở bơi, bắn súng, karate, xe đạp, MMA, wushu, bóng chuyền, bóng ném và teqball. Với một người làm nghề như tôi, dòng liệt kê ấy gợi ra nhiều hơn một danh sách. Nó cho thấy cách phân bổ lực lượng của đoàn — nơi bắn súng vẫn là "mỏ vàng" quen thuộc, còn karate, wushu, sanda, MMA nằm ở nhóm được kỳ vọng nhưng chưa bao giờ được đặt niềm tin trọn vẹn.

Tôi phải nói ngay một điều để giữ sự trung thực với nghề: đây là bản tổng hợp kết quả trong ngày, không phải bài phân tích. Phần lớn dữ kiện trong đó không kèm nguồn xác nhận cụ thể. Riêng sự xuất hiện của teqball và MMA trong chương trình huy chương của một kỳ Á vận hội là điều cá nhân tôi cần kiểm chứng thêm trước khi ghi vào sổ tay một cách chắc chắn. Nhưng có một dữ kiện được kể khá rõ, và đó là lý do tôi ngồi lại với nó: hành trình của Bùi Ngọc Nhi ở nội dung kata cá nhân nữ.

Cô để thua một võ sĩ Nhật Bản ngay ở vòng loại. Theo luật của Liên đoàn Karate Thế giới, nội dung kata thi đấu theo thể thức loại trực tiếp có nhánh đấu lại, và hai tấm HCĐ được trao qua nhánh này. Nghĩa là thất bại trước đối thủ Nhật không loại cô khỏi cuộc chơi, mà đẩy cô xuống nhánh đấu lại. Ở đó, cô lần lượt vượt qua một võ sĩ Hàn Quốc và một võ sĩ Singapore để giành HCĐ. Đây không phải câu chuyện "lội ngược dòng" mà báo chí hay viết; đây là một sự thật mang tính cấu trúc của luật thi đấu, và tôi muốn ghi nó đúng như nó là.

Điều cốt lõi nằm ở chỗ: kata không phải một trận đối kháng, mà là một nội dung biểu diễn được chấm điểm, nên đường đi của Bùi Ngọc Nhi phải được đọc bằng logic của nhánh đấu lại, không phải bằng logic thắng thua của một cuộc đối đầu. Tôi đã theo dõi nhiều kỳ đại hội và học được rằng đừng bao giờ áp cách hiểu của một trận đánh lên một bài quyền. Ở kata, không có đòn kết liễu, không có điểm số đối kháng, không có hiệp phụ. Võ sĩ trình diễn trước ban giám khảo, và điểm đến từ độ khó của bài, chất lượng thực hiện, cùng những tiêu chí kỹ thuật và thể chất khác. Người ta thắng bằng sự tinh khiết của chuyển động, không bằng việc làm đối thủ gục xuống. Cho nên khi đọc một dòng tin gọn lỏn "Việt Nam giành HCĐ", tự nhiên tôi muốn biết nhiều hơn: bài quyền nào, nhánh đấu ra sao, ai là người đã đánh bại cô.

Cùng ngày, Chu Văn Đức bước vào nội dung kumite nam 60kg. Ở đây thì đúng là đối kháng theo nghĩa đen: điểm số, đòn sạch, nhịp độ va chạm. Nhưng bản tin không cho tôi kết quả của anh. Nguyễn Văn Sỹ vào được chung kết changquan — một nội dung taolu của wushu, cũng thuộc dòng biểu diễn, và cũng không có kết quả cuối cùng được ghi lại. Hai nội dung sanda khởi tranh ở vòng loại, không kèm tên và không kèm kết quả. Đoàn Việt Nam có mặt ở MMA, nhưng chỉ dừng ở mức ghi danh.

Có một khác biệt tôi muốn dành thêm vài dòng, vì nó thường bị bỏ qua. Kata và taolu, dù cùng thuộc võ thuật, có đặc điểm vận động rất khác kumite và sanda. Ở các nội dung biểu diễn, độ chín kỹ thuật và sự tinh khiết của bài quyền quan trọng hơn phản xạ tức thời; vì thế võ sĩ kata có thể kéo dài đỉnh cao sự nghiệp lâu hơn. Ở kumite và sanda, tốc độ và phản xạ là yếu tố sống còn, đỉnh cao thường đến sớm và qua đi nhanh hơn. Sự phân biệt ấy rất quan trọng nếu ta muốn hiểu vì sao một cô gái trẻ như Bùi Ngọc Nhi vẫn còn nhiều thời gian phía trước. Nó cũng là một lời nhắc rằng hồ sơ vận động viên — tuổi, số trận, chấn thương, điều kiện tập luyện trung tâm — gần như không xuất hiện trong bản tin kiểu này, nên mọi phán đoán về thể trạng cá nhân đều nên dừng lại ở mức khiêm tốn.

Tôi ngồi đối chiếu những dòng ấy với cuốn sổ của mình và nhận ra một điều quen thuộc: phần lớn cái tên Việt Nam trên sàn võ thuật châu Á ngày hôm đó đều là những cái tên bước vào rồi lặng lẽ bước ra, không để lại một dòng kết quả. Người ta nhớ bàn thắng, tôi nhớ tiếng thở dài sau khung thành. Ở đây cũng vậy. Kết quả được nhớ, còn những người không có kết quả thì bị bỏ quên.

Nếu phải rút ra điều gì từ hành trình của Bùi Ngọc Nhi, tôi nghĩ nó nằm ở vị trí tầng bậc của cô trong bản đồ kata châu Á. Cô thua ở vòng đầu trước một đối thủ Nhật Bản, rồi thắng hai võ sĩ đến từ Hàn Quốc và Singapore. Trong làng kata, Nhật Bản là cường quốc đã được định hình từ lâu; Hàn Quốc và Singapore thuộc nhóm thứ cấp. Đường đi ấy cho thấy một điều rất cụ thể: cô gái của chúng ta nằm dưới tầng cao nhất của Nhật Bản, nhưng ở đỉnh hoặc sát đỉnh của tầng thứ hai châu lục. Đó là một tín hiệu kỹ thuật về mặt bằng trình độ, không phải một lời khen ngoại giao.

Và đây là điều tôi cho rằng bảng tổng sắp không nói được. Hai tấm HCĐ của đoàn Việt Nam trong ngày ra quân được xếp cạnh nhau trên một con số, nhưng chúng không cùng bản chất. Một tấm đến từ kata — nội dung biểu diễn, chấm điểm theo tiêu chí kỹ thuật. Tấm còn lại thuộc teqball, một môn bóng không đối kháng. Đặt hai thứ ấy dưới cùng một dòng "Việt Nam giành 2 HCĐ" là cách đóng gói tiện lợi cho tít báo, nhưng nó làm phẳng đi những ý nghĩa rất khác nhau. Trong nghề, tôi gọi đó là cái bẫy của con số làm tròn.

Càng nhìn kỹ, tôi càng thấy giới hạn của cách đưa tin theo kiểu đếm huy chương. Nó trả lời câu hỏi "được mấy cái" rất nhanh, nhưng bỏ trống câu hỏi quan trọng hơn: "được bằng cách nào". Với kata, câu trả lời nằm ở cấu trúc nhánh đấu lại — chi tiết luật thi đấu mà nếu không biết, người xem sẽ hiểu sai hành trình của võ sĩ. Với kumite, sanda hay changquan, câu trả lời còn bỏ ngỏ, và tôi không cho phép mình lấp vào đó bằng suy diễn. Với kata nữ, ngay cả điểm kỹ thuật và điểm thể chất của ban giám khảo cũng không được công bố, nên tôi càng phải giữ cây bút ở mức thận trọng.

Tôi đã từng phạm sai lầm vì nói nhanh hơn mình hiểu. Cách đây nhiều năm, trong một trận bán kết lớn, tôi đọc sai tên cầu thủ đến ba lần và bị khán giả chỉ ra ngay trên mạng. Đêm đó tôi thức trắng, ghi lại phiên âm từng cái tên, rồi tự hứa sẽ kiểm tra ba lần trước khi nói. Ký ức ấy khiến tôi viết chậm lại. Với những bản tin như hôm nay, chậm lại không phải là lười, mà là giữ cho từng dòng chữ đứng được trên sự thật.

Nhìn sang đoàn Thái Lan với ba HCV trong ngày đầu, tôi nghĩ nhiều người sẽ vội so sánh. Nhưng so sánh huy chương giữa các quốc gia trong một ngày thi đấu luôn là trò chơi có lợi cho những ai nắm nhiều bộ môn mạnh. Điều đáng nói hơn là Thái Lan đầu tư vào đúng những nội dung mà họ có chiều sâu, và thu hoạch ngay từ đầu. Đó là bài học về sự tập trung nguồn lực, không phải về sự vượt trội tạm thời trên một bảng số.

Từ góc nhìn của một người theo dõi võ thuật Việt Nam nhiều năm, tôi thấy dấu hiệu tích cực nhất trong ngày không nằm ở kim loại. Nó nằm ở việc các võ sĩ của chúng ta vẫn còn cơ hội bước lên sàn châu lục ở những nội dung tưởng như thứ yếu: kata, changquan, sanda. Mỗi lần một môn như vậy có mặt trong chương trình thi đấu, lại có thêm một cơ hội để những người trẻ nhìn thấy con đường của mình. Asian Games đúng là có karate với kata và kumite, có wushu với taolu và sanda, và có một chương trình huy chương rộng — cấu trúc ấy là thật, dù một số chi tiết cụ thể trong bản tin ngày hôm nay tôi vẫn để ở trạng thái chờ xác minh.

Ngôi sao thầm lặng của Nha Trang không bao giờ tắt. Tôi vẫn tin vậy. Nhưng ngôi sao ấy chỉ tỏa sáng khi có người chịu khó đứng lại và nhìn, thay vì lướt qua những dòng kết quả trống rỗng. Tôi vẫn nhớ cảm giác những năm dịch bệnh, khi sân vận động vắng ngắt và các võ sĩ phải xoay xở mưu sinh, tôi đã học được rằng đôi khi việc đặt cây bút xuống cũng là một cách viết. Nhưng hôm nay thì khác: đây là lúc ghi lại, chậm rãi và chính xác.

Câu hỏi tôi giữ lại cho ngày mai rất đơn giản: những cái tên chưa có kết quả hôm nay — Chu Văn Đức, Nguyễn Văn Sỹ, các võ sĩ sanda, các võ sĩ MMA — liệu có kịp để lại dấu vết trước khi kỳ đại hội này khép lại? Tôi sẽ ghi chép và chờ. Như tôi vẫn làm suốt bao mùa giải đã qua.