Chín chiều phân tích, không một cái tên: khi báo cáo esports trở thành người khổng lồ giấy

Tháng Mười Một vừa rồi, tại một văn phòng ở Thượng Hải, tôi nhận được một tài liệu dài gần sáu nghìn từ. Nó có chín phần. Mỗi phần có bảng biểu, có ma trận rủi ro, có thang điểm đánh giá, có một mục riêng gọi là "thông tin ẩn" kèm nhãn độ tin cậy, và có cả một bảng mang tên "tải trọng thông tin tối thiểu cần thiết để kích hoạt chiều phân tích này".

Tôi đọc hai lần, từ đầu đến cuối.

Số trận đấu được trích dẫn: không. Số cầu thủ được nêu tên: không. Số giải đấu được xác định: không. Số bản vá được tham chiếu: không. Số đội tuyển: không.

Kết luận duy nhất mà tài liệu đưa ra một cách dứt khoát là chính nó đã thất bại: một lỗi ở khâu trích xuất dữ liệu đầu vào đã biến toàn bộ chín chiều phân tích phía sau thành một bãi đất trống được san phẳng rất đẹp, rất ngay ngắn, rất đầy đủ hình thức.

Người khổng lồ bằng giấy thì không bao giờ chảy máu. Lần này thì khác. Người khổng lồ giấy tự mổ bụng trước khi có ai kịp rút dao.

Tôi làm nghề này hai mươi ba năm, tính từ những ngày còn đứng sau một giải đấu nhỏ ở Việt Nam, và tôi đã đọc hàng nghìn báo cáo esports. Phần lớn chúng không rỗng như tài liệu kia. Nhưng phần lớn chúng cũng chẳng hơn gì.

Ngành phân tích esports vận hành theo một dây chuyền ba khâu: trích xuất, phân tích, xuất bản. Khâu một lấy dữ liệu thô từ trận đấu, bản vá, thương vụ chuyển nhượng, trạng thái đội hình. Khâu hai biến dữ liệu thô thành nhận định. Khâu ba đẩy kết quả ra thị trường dưới dạng bài viết, video, bản tin, hoặc những đoạn trả lời ngắn mà máy tìm kiếm và các mô hình ngôn ngữ ưa chuộng.

Ba khâu này không nói cùng một ngôn ngữ. Khâu xuất bản bị đo bằng số lượng, tốc độ, độ phủ từ khóa. Khâu phân tích bị đo bằng độ chính xác của dự đoán. Khâu trích xuất bị đo bằng — thường là không gì cả. Nó là khâu duy nhất không ai kiểm tra, và cũng là khâu duy nhất mà nếu sập thì mọi thứ phía sau sập theo.

Ngành này còn chịu một áp lực kỳ lạ. Các thuật toán tìm kiếm hiện đại không còn thưởng cho việc lặp lại thông tin đã có. Chúng thưởng cho thứ gọi là "lợi ích thông tin" — một góc nhìn mà độc giả chưa từng nghe. Nghe thì hay. Nhưng khi biến nó thành chỉ tiêu sản xuất, bạn tạo ra một thế hệ nội dung luôn phải giả vờ có điều mới để nói, kể cả khi điều mới đó không tồn tại.

Tài liệu tôi cầm trên tay là bằng chứng sống cho đúng cái sập đó.

Nhìn vào cấu trúc. Báo cáo có chín chiều: bản vá và meta, hệ thống giải đấu, đội tuyển và tuyển thủ, cục diện khu vực, tài chính câu lạc bộ, luật và quản trị, hồ sơ rủi ro, câu chuyện truyền thông, truyền dẫn ngành. Nghe rất đủ. Đọc kỹ thì thấy mỗi chiều được viết bằng cùng một câu: không đủ thông tin để đánh giá.

Đây là kiểu rỗng có kỹ thuật. Nó rỗng vì đầu vào không có gì để đưa vào, và khâu phân tích — đáng khen thay — từ chối bịa ra thứ không tồn tại. Tôi đã đọc đủ loại báo cáo esports bịa số liệu, bịa nguồn, bịa cả những cuộc phỏng vấn chưa từng diễn ra, để hiểu rằng sự từ chối này là một đức hạnh hiếm.

Nhưng đức hạnh đó không cứu được sản phẩm.

Dữ liệu biết đếm, nhưng không biết sợ. Một hệ thống đếm được số chiều phân tích nhưng không sợ nổi cái chết của một cú nhấp chuột. Một dây chuyền biết khối lượng chữ cần đẩy ra nhưng không biết rằng mỗi chữ rỗng bào mòn thêm một lớp niềm tin của người đọc.

Có ba ảo giác nuôi sống dây chuyền này.

Ảo giác thứ nhất là độ phủ. Người ta tin rằng phủ mọi chủ đề, mọi giải đấu, mọi bản vá nghĩa là đang làm truyền thông nghiêm túc. Kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi ở Thượng Hải và Thành phố Hồ Chí Minh nói ngược lại: những trang phủ mọi thứ thường không hiểu sâu bất cứ thứ gì. Cái tên Faker xuất hiện trong mọi bài vì nó kéo lượng truy cập. Cái tên Chovy xuất hiện trong mọi bài vì nó kéo tranh luận. Đỗ Duy Khánh — Levi — xuất hiện trong mọi bài ở Việt Nam vì cậu ấy là điểm neo cảm xúc của cả một thế hệ người xem. Nhưng một bản phân tích không có tên cầu thủ, không có trận đấu, không có bản vá thì không kéo được gì cả. Kể cả sự thật.

Ảo giác thứ hai là độ chặt chẽ. Một tài liệu có ma trận rủi ro trông đáng tin hơn một dòng nhận xét vu vơ. Nhưng ma trận rủi ro không có chủ thể — không đội, không cầu thủ, không câu lạc bộ — chỉ là hình thức. Nó giống một sân vận động được thiết kế hoàn hảo, có mái che, có đèn, có ghế, nhưng không có đội nào đến đá. Sân vận động trống không phải vì thiếu khán giả, mà vì bóng đá đã tự biến mình thành sản phẩm.

Ảo giác thứ ba nguy hiểm hơn cả: tính thời sự. Ngành này tin rằng phải xuất bản nhanh, phải có mặt trước đối thủ vài giờ. Áp lực đó đẩy khâu trích xuất vào thế luôn phải có gì đó để chuyển đi, kể cả khi không có gì để chuyển. Khi bạn bắt buộc một dây chuyền phải chạy, bạn sẽ nhận được đầu ra — chỉ là đầu ra đó không còn liên quan đến thực tại nữa.

Có một chi tiết trong tài liệu kia mà tôi không thể bỏ qua. Ở chiều phân tích về cá cược và vùng xám, ô này được để trống, kèm một dòng cảnh báo rằng sự trống rỗng đó không được đọc thành lời xác nhận liêm chính cho bất kỳ ai. Đây là chi tiết tôi muốn mọi tòa soạn khắc vào tường. Dữ liệu trực tiếp cung cấp cho các công ty cá cược là tác dụng phụ đen tối nhất của việc số hóa thể thao, và một nền tảng không có dữ liệu về vùng xám thì không phải là nền tảng sạch — nó chỉ là nền tảng mù.

Tôi đã từng nghĩ sự cố này là đặc sản của thị trường Trung Quốc. Bây giờ tôi không chắc. Ở Việt Nam, tôi thấy một mô hình khác nhưng cùng một lỗi: nội dung được sản xuất theo lịch, không theo sự kiện. Một trận chung kết lớn thì có ba trăm bài trong bốn mươi tám giờ. Một tuần không có trận nào thì người ta viết về tin đồn chuyển nhượng. Và khi cả tin đồn cũng cạn, người ta viết về chính việc viết.

Khác biệt giữa hai thị trường nằm ở chỗ ai chịu trách nhiệm cho sự trống rỗng. Ở Trung Quốc, dây chuyền sản xuất nội dung được vận hành như một hệ thống kỹ thuật, nên khi hỏng, người ta ghi nhận hỏng và báo cáo hỏng. Ở Việt Nam, dây chuyền vận hành như một quan hệ xã hội, nên khi hỏng, người ta lấp bằng cảm xúc, bằng hoài niệm, bằng những bài "thời xưa mới là hay". Cả hai đều là những cách trốn tránh khác nhau của cùng một vấn đề.

Ở đây tôi có thể sai, và tôi muốn nói rõ chỗ tôi có thể sai.

Cách đọc dễ nhất về tài liệu kia là: đây là ví dụ cho sự lười biếng của ngành phân tích. Nhưng có một cách đọc ngược lại mà tôi cho là mạnh hơn: tài liệu đó là thứ trung thực nhất tôi đọc trong cả năm. Nó nói thẳng rằng nó không biết. Nó không lấp chỗ trống bằng giả định. Nó không gọi một suy đoán là kết luận. Nó thậm chí liệt kê ra danh sách tối thiểu những dữ kiện cần có để bất kỳ ai chạy lại phép phân tích này có thể đánh giá kết quả trong một cái liếc mắt — tên trò chơi, mã bản vá, phần tử bị thay đổi, và ít nhất một nguồn dữ liệu có thể kiểm chứng.

Trong một ngành mà mỗi ngày có hàng nghìn bài viết khẳng định chắc chắn về những thứ không ai kiểm chứng nổi, một tài liệu nói "tôi không biết" là một hành động gần như khiêu khích.

Kẻ phản diện thật không phải tài liệu rỗng. Kẻ phản diện là cỗ máy đã yêu cầu một bài viết dài một nghìn năm trăm từ về một tài liệu rỗng. Chính cỗ máy đó — chứ không phải bất kỳ cá nhân nào trong dây chuyền — mới là thứ biến sự trung thực thành một sản phẩm để bán.

Và tôi tự hỏi liệu mình có đang nằm trong cỗ máy đó không, khi ngồi viết những dòng này.

Có thể cả câu trả lời là có.

Điều tôi muốn thấy trong sáu tháng tới không phải là nhiều báo cáo hơn. Tôi muốn thấy một chỉ số mới: tỷ lệ tài liệu tự khai rỗng ruột được xuất bản thay vì bị chôn. Nếu tỷ lệ đó tăng, nghĩa là ngành bắt đầu dám để khoảng trống tồn tại. Nếu nó giảm, nghĩa là chúng ta đã chọn sự đầy đủ giả tạo thay vì sự thiếu hụt trung thực.

Tôi đặt cược rằng nó sẽ tăng — chậm, ở những nơi ít người nhìn nhất, và bắt đầu từ chính những tòa soạn đã kiệt sức vì phải đẩy chữ ra mỗi ngày.

Còn nếu tôi sai, thì ít nhất tôi đã nói thẳng là mình có thể sai. Đó là nhiều hơn những gì phần lớn bài viết esports bạn đọc hôm nay dám làm.