Điền kinh Việt Nam và khoảng trống dữ liệu sau vạch xuất phát

Ba giờ chiều ở một sân vận động tỉnh, bảng điện tử trên đường chạy 800m nữ vẫn để trống ô thời gian từng vòng. Trọng tài bấm đồng hồ tay. Một huấn luyện viên đứng sát lan can, điện thoại áp vào tai, đọc to thời gian vòng đầu rồi im lặng ở vòng cuối. Không ai ghi lại. Không ai hỏi. Khi cuộc đua khép lại, ban tổ chức công bố ba vị trí dẫn đầu và một dòng thời gian làm tròn đến phần mười giây. Đó là tất cả những gì còn lại sau bốn vòng chạy, bốn vòng mà mọi quyết định chiến thuật đã được đưa ra và đã được trả giá.

Ba mươi năm sau cánh cửa phòng thay đồ, tôi biết mùi chiến thắng và mùi nước mắt không khác nhau. Tôi biết thêm một điều nữa: phần lớn những gì quyết định kết quả của một vòng chạy 800m không bao giờ được ghi lại thành dữ liệu.

Mùa giải điền kinh Việt Nam vận hành theo một nhịp quen thuộc. Vài giải trẻ đầu năm, giải vô địch quốc gia, các giải mở rộng, rồi cả hệ thống dồn về phía SEA Games. Tại SEA Games 31 trên sân nhà Hà Nội năm 2026 và SEA Games 32 ở Phnom Penh tháng 5 năm 2026, điền kinh là một trong những môn đóng góp nhiều huy chương vàng nhất cho đoàn Việt Nam. Nguyễn Thị Oanh, sinh năm 2026, người Bắc Giang, giành bốn huy chương vàng ở Phnom Penh, trong đó có buổi chiều cô chạy 1500m rồi 3000m vượt chướng ngại vật chỉ cách nhau vài giờ đồng hồ. Nguyễn Văn Lai, sinh năm 2026, vẫn là trụ cột ở cự ly 5000m và 10.000m suốt nhiều năm.

Bảng huy chương khiến mọi thứ trông ổn. Dữ liệu thì không. Tại Olympic Paris 2026, số suất chính thức của điền kinh Việt Nam ở các nội dung chạy trên đường đua rất khiêm tốn. Giữa huy chương khu vực và suất Olympic có một khoảng cách mà bảng thành tích không giải thích được. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các giải trong nước suốt nhiều năm, tôi cho rằng phần lớn khoảng cách ấy nằm ở khâu ghi chép, chứ không nằm ở đôi chân.

Split thời gian từng vòng là thứ bị mất trước tiên. Một vận động viên 800m có thể chạy vòng đầu 58 giây rồi vòng cuối 68 giây, hoặc ngược lại 63 rồi 61. Hai kiểu đua khác nhau hoàn toàn, hai cấu trúc thể lực khác nhau hoàn toàn, nhưng bảng kết quả chỉ hiện đúng một dòng. Không có split, không ai biết cô ấy thắng bằng tốc độ hay bằng sức bền, và cũng không ai biết cô ấy còn bao nhiêu dư địa để tiến xa hơn. Ở cự ly 1500m, khoảng trống này còn lớn hơn, vì chiến thuật quyết định gần như toàn bộ kết quả của một cuộc đua chậm.

Ở các giải trẻ, kết quả phần lớn vẫn được lấy bằng đồng hồ bấm tay. Sai số giữa bấm tay và bấm điện tử thường rơi vào khoảng hai đến ba phần mười giây, đủ để biến một thành tích bình thường thành một kỷ lục lứa tuổi, và đủ để một vận động viên được xếp vào nhóm ưu tiên đầu tư dựa trên một kết quả không tồn tại. Khi thành tích ấy không lặp lại ở giải có bấm điện tử, không ai truy nguyên được nguyên nhân, vì dữ liệu gốc đã không được lưu.

Với các nội dung nhảy và chạy nước rút, số đo gió là thứ bị bỏ qua thường xuyên nhất. Một cú nhảy xa 6m40 với gió thuận quá ngưỡng không có giá trị so sánh quốc tế, nhưng trong báo cáo nội bộ nó vẫn nằm chung dòng với những lần nhảy hợp lệ. Cùng lúc đó, khoản lợi từ giày có tấm carbon chưa bao giờ được tách ra khỏi tiến bộ thật của vận động viên. Một vận động viên 5000m cải thiện 20 giây ngay sau khi đổi giày sẽ được ghi nhận là tiến bộ thể lực, trong khi phần lớn khoản cải thiện ấy đến từ thiết bị.

Vấn đề nghiêm trọng nhất là cỡ mẫu. Lịch thi đấu trong nước dồn vào vài tuần, nên vận động viên buộc phải đạt đỉnh phong độ ba đến bốn lần một năm, và những lần đạt đỉnh ấy không được nối lại thành một đường cong phong độ. Một kết quả tốt duy nhất ở một giải đấu trở thành định nghĩa về năng lực của cả một mùa. Từ đó sinh ra một thói quen phân tích mà tôi gặp ở rất nhiều phòng họp báo: đánh giá vận động viên bằng lần chạy hay nhất, thay vì bằng khoảng dao động giữa lần hay nhất và lần tệ nhất.

Điền kinh Việt Nam không thiếu nhân tài. Điền kinh Việt Nam thiếu một hệ thống ghi chép đủ dày để biến nhân tài thành dữ liệu có thể so sánh, và thiếu cả một thế hệ split không được lưu lại.

Điều tương tự đúng với mạng lưới đào tạo trẻ. Ở tuổi mười một, mười hai, trẻ được phát hiện ở các huyện, được đưa về trung tâm, gia đình tan ra theo những chuyến xe khách cuối tuần. Đến mười bảy, mười tám, phần lớn các em rời hệ thống. Không có cơ sở dữ liệu nào ghi lại các em đã đi đâu. Khi đường cong ấy không tồn tại, mỗi suất đầu tư vào một đứa trẻ trở thành một tấm vé số, và không ai có thể nói tấm vé nào đã trúng.

Phản ứng đầu tiên của ngành trước những thiếu hụt như vậy thường là mua thiết bị. Cảm biến, mô phỏng chuyển động, hệ thống định vị cho từng vận động viên. Tôi không phản đối, nhưng tôi không tin đó là đòn bẩy. Phần lớn giá trị nằm ở thứ rẻ nhất và nhàm chán nhất: một tình nguyện viên ngồi trên khán đài, bấm giờ từng vòng, rồi gõ vào một bảng tính để cuối giải có dữ liệu lịch sử. Chi phí bằng một chiếc điện thoại. Giá trị bằng vài mùa giải.

Góc nhìn phản trực giác nằm ở chỗ khác. Nếu dữ liệu chỉ dùng để tuyển chọn, nó sẽ chỉ làm hệ thống hiện tại chính xác hơn trong việc loại người. Một vận động viên 19 tuổi vô địch quốc gia hiện được thưởng nhiều hơn một vận động viên 23 tuổi lập thành tích cá nhân tốt hơn. Với cấu trúc khuyến khích đó, đội hình 800m không thể dày lên, vì dày lên đòi hỏi phải chấp nhận vài mùa giải không huy chương. Việc Nguyễn Thị Oanh giành bốn huy chương vàng là một thành tựu, và đồng thời là một cảnh báo: lấy một vận động viên ra khỏi bảng, hình dạng của bảng thay đổi hoàn toàn.

Người ta từng hỏi phụ nữ hiểu gì về chiến thuật. Tôi trả lời bằng cách đếm nhịp thở của vận động viên từ khán đài, chính xác hơn cả đồng hồ bấm giờ. Sai số bấm tay, số đo gió, khoản lợi thiết bị — ba thứ đó là câu trả lời, và chúng vẫn chưa được ghi vào bất kỳ bảng nào.

Trong thời đại dữ liệu bùng nổ, tôi vẫn tin vào đôi mắt, đôi tai, và trái tim không biết nói dối. Nhưng mắt và tai chỉ giữ được một buổi chiều. Một bảng tính thì giữ được mười năm. Việc cần làm không nằm ở phòng thí nghiệm: hãy để một người ngồi lại sau mỗi buổi thi đấu và gõ lại những gì đã xảy ra, vòng này qua vòng khác. Mùa giải sau, người thứ hai làm đúng như vậy. Đến lúc đó, câu hỏi về chiến thuật sẽ không còn được trả lời bằng ký ức của ai.